احادیث کلامی- قسمت اول

مقدمه
یکی از منابع مهم متکلمان شیعه در طول تاریخ، برای مباحث کلامی احادیثی بوده است که از معصومان رسیده است. هرچند میزان استفاده متکلّمان از معارف حدیثی در طول تاریخ یکسان نبوده است، ولی اجمالا آنان با شدّت و ضعف همیشه نگاهی به احادیث داشته اند.

ابتدا مباحثی را در باب کتابشناسی احادیث اعتقادی شیعه امامیه بیان خواهیم کرد. در بخش دوم، گزیدهای از برخی احادیث کلامی و اعتقادی از منابع مختلف انتخاب شده بیان و شرح و تفصیل می شود.
بحث کتابشناسی بحث بسیار مهمی برای پژوهشگران در این عرصه است. اینکه هر یک از کتابهای کلامی در چه دورهای تدوین شد، مؤلفش کیست، هدف او از تدوین کتاب چه بود، رویکرد او به احادیث چگونه است، رویکرد او در مباحث کلامی فکری چیست؟ اینها مسایل مهمی برای پژوهشگران این عرصه است.
تاريخچه حديث شيعه
اگر بخواهیم نقاط برجسته تاریخ حدیث شیعه در 15 قرن اخیر را بیان بکنیم، می توان در سه مرحل بیان کرد:
الف. دوره حضور ائمه که تألیف اصول و مصنّفات شیعه در این دوره است.
ب. دوره جوامع متقدّم اولیه شیعه یا دورة تدوین کتب اربعه روایی.
ج. دوره جوامع متأخّر.
که در ابتدا دوره ی حضور ائمه به اسختصار بیان می شود


عصر حضور ائمّه(علیهم السلام)
مرحله اوّل: عصر حضور ائمه است. عصری است که حدیث شیعه به مرور زمان تولید شد. پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه(علیهم السلام) فرمایشهایی داشتند و اصحاب بر اساس وسع خودشان این احادیث را تحمل کرده، ضبط کردند و در «کتابها» ،«اصول» و «مصنفات» خود آنها را نوشتند.
لازم به یادآوری است که «اصول » کتابهای احادیثی اولیه است که در واقع اصحاب ائمه می نگاشتند. تعبیر مشهوری به نام  « اصول اربعمأة » (اصول چهارصد تایی) داریم. شاید این چهارصد تا دقیق نباشد. به گفته برخی از محققان تعداد اصول بیش از اینها است و این چهارصد تا که مشهور شده است گویا نخستین بار به خاطر سخن ابن شهر آشوب در کتاب «مناقب آل ابیطالب » است. ابن شهر آشوب از قول شیخ مفید گفته است که ایشان تعداد اصول را تا چهارصد تا شمرده است و گرنه کتاب فهرست شیخ طوسی تعداد اصول را بیش از این می داند.
در هر صورت «اصل»، «کتاب» و «مصنّف» سه اصطلاحی است که در کتاب فهرست در مورد نخستین تالیفات حدیثی که مربوط به عصر حضور ائمه است به کار می رود. در حال حاضر ما کاری نداریم که اینها چه تفاوتهایی با یکدیگر دارند. مشهور این است که می گویند:مرحوم سید بحرالعلوم می گوید«اصل» کتابی است که صاحبش آن احادیث را مستقیم از خود امام شنید و نقل کرد و از کتاب دیگری نگرفت. اما «کتاب» مجموعه احادیثی است که منابع دیگری دارد.
اما مرحوم قهپایی می نویسد: «اصل» کتابی است که صاحب آن فقط فرمایشهای امام معصوم را ضبط کرد و از خودش هیچ سخنی در آن نیاورده است. اما کتاب مجموعه احادیثی است که هم حدیث امام در آن ضبط شد و هم احیانا استنباطات شرعی و عقلی خود آن مؤلف نیز در آن هست.
در مورد «مصنّف» هم گفته می شود که «مصنّف» آن کتاب حدیثی است که به نوعی تدوین شده است. موضوعاتی که در کتابهای اصول مطرح شده است گوناگون است. مؤلف اصل ترتیبی به احادیثی که ضبط کرده نداده است بلکه احادیث و موضوعات مختلف را به صورت پراکنده نوشته، پشت سر هم آورده است. اما اگر صاحب کتاب این احادیث را تنظیم و تبویب کرده باشد در اصطلاح رجال و فهرستنگاری به چنین کتابی «مصنّف» می گویند.
ادامه دارد…

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *